بهترین فیلم‌های دهه‌ی پنجاه سینمای ایران

به انتخاب امید نجوان

بیست و یکم شهریور 1405

بهترین فیلم‌های دهه‌ی پنجاه سینمای ایران همیشه برای من مخلوطی از حسرت و خاطره و آرزو بوده است. دهه‌ای ملتهب و پر فراز و فرود که در انتها به وقوع یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین انقلاب‌های سیاسی در یک قرن گذشته ختم شد. من در آخرین سال از دهه‌ی 1340 به دنیا آمدم و طبعاً در دهه‌ی بعد از آن کودکی خردسال بودم. اما در سال‌ها و دهه‌های بعد که جوانی و سپس میان‌‌سالی‌ام را در آن تجربه کردم متوجه شدم بدون هیچ اغراقی محصولات هنری تولید شده در دهه‌ی پنجاه بسیار قابل توجه و در مواردی حتی می‌توان گفت شگفت‌انگیز بوده‌اند.

محصولاتی نظیر ادبیات، شعر، موسیقی، ترانه، تئاتر…و مهم‌تر از همه، سینما. به همین خاطر همیشه دلم می‌خواست دست‌کم ده سال زودتر به دنیا می‌آمدم تا بتوانم با دید بهتری دهه‌ی 1350 ایران و محصولات هنری تولید شده در آن را درک کنم. ده سالِ هیجان‌انگیز و آکنده از محصولات مختلف و متنوعی که بی‌شک جدا از تجربه و نحوه‌ی زیستِ سازندگان‌شان، ریشه در حوادث سیاسی و اجتماعی آن سال‌ها داشته‌ است.

محصولات سینمایی دهه‌ی 1350– خصوصاً در مقایسه با انبوه تولیدات بی‌هدف و بی‌ارزش و فاقد شناسنامه‌ی چند دهه‌ی اخیر– چنان قابل توجه و بحث‌برانگیزند که به دشواری می‌توان از میان آن‌ها فقط ده فیلم (مثلاً فقط از ده کارگردان) برگزید. فیلم‌هایی که برخی‌شان پایه‌گذار شکل و موج تازه‌ای از نگاه به سینما و اجتماع آن روزگار ایران بوده‌اند.

به همین خاطر آن‌چه در پی می‌خوانید، حاصل نگاه شوق‌انگیز این بنده به تعدادی از محصولات درخشان سینمایی در دهه‌ی پنجاه خورشیدی است. تولیداتی که باید اشاره کنم با وجود تلاش بسیار موفق نشدم در مورد برخی کارگردان‌ها فقط یک فیلم از ساخته‌های آن‌ها انتخاب کنم؛ و نتیجه‌، فهرستی‌ست که پیش روی شماست.

یک. گوزن‌ها و داش‌آکُل (از مسعود کیمیایی)

دو. دایره‌ی مینا و پستچی (از داریوش مهرجویی)

سه. کندو و زیر پوست شب (از فریدون گُله)

چهار. خداحافظ رفیق و تنگنا (از امیر نادری)

پنج. صادق‌ کُرده و نفرین (از ناصر تقوایی)

شش. مسافر و گزارش (از عباس کیارستمی)

هفت. یک اتفاق ساده و طبیعت بی‌جان (از سهراب شهیدثالث)

هشت. قلندر و سوته‌دلان (از علی حاتمی)

نُه. در امتداد شب و بن‌بست (پرویز صیاد)

ده. شطرنج باد (محمدرضا اصلانی)

این، بخشی از یادداشتی‌ست که برای ماهنامه‌ی برش‌های کوتاه و به بهانه‌ی نظرخواهی درباره‌ی «بهترین فیلم‌های دهه‌ی پنجاه سینمای ایران» نوشته‌ام.

در این نظرخواهی که به مناسبت روز ملی سینمای ایران (بیست و یکم شهریور) منتشر شده (نسخه‌ی پی‌دی‌اف این ماهنامه را می‌توانید از این‌جا دریافت کنید) حدود هشتاد منتقد و نویسنده‌ی سینمایی شرکت کرده‌اند.

احمد شاهوند، سردبیر این نشریه در یادداشتی که به عنوان مقدمه‌ی این نظرخواهی آمده تاکید کرده برای انتخاب بهترین فیلم‌های دهه‌ی پنجاه، فقط تولیدات سال‌های 1350 تا 1359 مد نظر بوده است: «به همین دلیل آثار مهمی چون بی‌تا (هژیر داریوش)، پنجره (جلال مقدم)، آرامش در حضور دیگران (ناصر تقوایی)، آقای هالو (داریوش مهرجویی) و…که در سال 1349 تولید شدند و در سال‌های 50 تا 52 به نمایش درآمدند، در این نظرخواهی لحاظ نشده‌اند.»

شاهوند در بخش دیگری از یادداشت خود با اشاره به نحوه‌ی امتیازدهی به فیلم‌ها نوشته است: «به انتخاب‌های با اولویت، به ترتیب از ده تا یک امتیاز و به انتخاب‌های بدون ترتیب، شش امتیاز تعلق گرفت. در رده‌بندی نهایی هم‌ مثل سایر نظرسنجی‌های گذشته، ابتدا تعداد آرا و سپس مجموع امتیاز، ملاک قرار گرفت.»

و نتیجه، فهرستی با سی فیلم برگزیده است که به تعبیر او رقابت چهار فیلم دایره‌ی مینا (داریوش مهرجویی)، گوزن‌ها (مسعود کیمیایی)، رگبار (بهرام بیضایی) و کندو (فریدون گُله) برای کسب بیش‌ترین آرای صدر جدول «بسیار نزدیک و پایاپای» بوده است.

نکته: ظاهراً دست‌اندرکاران این نشریه برای ایجاد تغییر در فهرست‌های قبلی (که در اغلب آن‌ها گوزن‌ها در صدر بود) تعداد آرای کسب شده را به امتیازها ترجیح داده‌اند. به این ترتیب دایره‌ی مینا (با 324 امتیاز) گوزن‌ها (با 368 امتیاز) را کنار زده و خود، روی سکوی نخست ایستاده است!

به‌هرحال احترام به دیدگاه دست‌اندرکاران هر نشریه، بخشی از قاعده‌ی این بازی‌ جذاب و سرگرم‌کننده است. بازیِ «گزینش» از میان «بهترین» و «بهترین‌ها» که البته تاریخ نشان داده است حتا غیبت جمعی از چهره‌های سرشناس و قدیمی مطبوعات و رسانه‌ها هم تاثیر چندانی در بالا و پایین رفتن فیلم‌های مهم این فهرست ندارد؛ و حاصل کار، فهرستی‌ست که در ادامه می‌خوانید.