گرامیداشتی برای حافظهی جمعی سینمای مستند
نمایش فیلم «به یاد مهران زینتبخش»
در نخستین سالگرد درگذشت او
بیست و یکم مرداد 1405
سالن نمایش خانه سینما در شامگاه سهشنبه بیستم مردادماه، میزبان جمعی از دوستان، همکاران و اعضای خانوادهی زندهیاد مهران زینتبخش بود که به مناسبت نخستین سالگرد درگذشت او گرد هم آمده بودند.
در ابتدای این جلسه که به همت انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند برگزار شد، مصطفی شیری (مستندساز و مجری برنامه) گفت: «ما در این مراسم جمع شدهایم تا در نخستین سال از سفر ابدی همکار عزیزمان مهران زینتبخش، نه دربارهی نبودن او که دربارهی بودن و حضور پررنگاش به عنوان یک فیلمساز و هنرمند ارزشمند صحبت کنیم.»
وی گفت: «شاید برای یک فیلمساز، بهترین شکل یاد کردن از او این باشد که فیلماش را دوباره ببینیم و دربارهاش حرف بزنیم. کاری که ما امروز برای انجام آن اینجا هستیم.»
تنها نبودن به عنوان یکی از ارزشهای جمع صنفی
نخستین سخنران این مراسم، مهرداد زاهدیان، رییس انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند بود. زاهدیان که به همین مناسبت متنی را آماده کرده بود گفت: «حالا یک سال از رفتن مهران زینتبخش گذشته است. یک سال برای فقدان، زمان زیادی نیست. اما برای این که آدم از شوکِ رفتنِ یک دوست فاصله بگیرد و به معنای حضور او در زندگی خودش و جمعی که با او در آن زندگی کرده فکر کند، شاید زمانی کافی باشد.»
او سپس گفت: «شاید امروز بد نباشد از خود مهران کمی فراتر برویم و به چیزی فکر کنیم که حضور و رفتن او در ما به جا گذاشته است.»
زاهدیان در ادامهی صحبتهای خود با اشاره به حضور مؤثر مهران زینتبخش در کنار دوستان و هنرمندان مستندساز گفت: «شاید یکی از معناهای صنف، همین باشد. این که آدمهایی که زندگی حرفهای مشترکی دارند فقط در چهارچوب کار و مسائل صنفی با هم ارتباط نداشته باشند بلکه بتوانند در لحظههای مهم زندگی هم حضور یکدیگر را احساس کنند.»
وی همچنین گفت: «ما امروز برای یاد مهران عزیز اینجا هستیم اما این جمع فقط یادآور کسانی که از میان ما رفتهاند نیست. یاد آنها به ما یادآوری میکند کسانی که امروز در کنار ما هستند چهقدر برایمان اهمیت دارند.»
زاهدیان در ادامهی صحبتهای خود با اشاره به «احساسِ تنها نبودن» به عنوان «یکی از ارزشهای یک جمع صنفی» گفت: «چیزی که چنین جمعی را در کنار هم نگهمیدارد لزوماً شبیه بودن آدمها به همدیگر نیست. بلکه این است که میان آنها احساس تعلق و مسئولیت نسبت به یکدیگر وجود داشته باشد.»
وی سپس با اشاره به «پیگیری مسائل حرفهای و حقوق صنفی» به عنوان «یکی از وجوه انسانی جمع همکاران» گفت: «نباید آدمها و اتفاقهایی که بخشی از زندگی این جمع بودهاند، فقط در خاطرهی شخصی چند نفر باقی بمانند بلکه باید به بخشی از حافظهی جمعی ما بدل شوند. از این دیدگاه، مهران زینتبخش برای ما فقط خاطرهی یک فقدان نیست. یادآور بخشی از همین جمع انسانی است که خودش سالها در آن حضور داشته است.»
زاهدیان در ادامهی صحبتهای خود «جدیتر گرفتن حضور آدمها در کنار یکدیگر» را «بهترین کار برای حفظ خاطرات جمعی» دانست و افزود: «ما به همدیگر نیاز داریم. نه فقط در روزهای سخت و نه فقط در مراسم یادبودی نظیر این، بلکه در مسیر زندگی و حرفهای که با هم طی میکنیم. یک انجمن صنفی نظیر انجمن ما شامل آدمهایی است که آن را ساختهاند و به آن معنا دادهاند. پس اگر قرار باشد به آینده نگاه کنیم، شاید مهمترین سرمایهای که باید حفظ کنیم همین سرمایههای انسانی، همین رابطهها، همین شناخت یکدیگر و همین احساس تعلق به جمعی است که برای حفظ شدناش سالها تلاش صورت گرفته است.»
زینتبخش، فیلمسازی جلوتر از زمانهی خود بود
سخنران بعدی این مراسم، غلامعباس فاضلی بود. این منتقد سینما گفت: «یکسال از درگذشت مهران گذشت و این مدت، فرصتی را در اختیار من قرار داد تا به او از زاویهای متفاوت نگاه کنم. به نظرم او یک فیلمساز کامیاب بود و این جایگاهی است که کمتر مستندسازی میتواند به آن دست پیدا کند.»
وی در ادامه گفت: «زینتبخش، فیلمسازی بود که در دوران فعالیت خود هر فیلمی را که علاقه داشت کارگردانی کرد و این اقبال، کمتر برای یک مستندساز به دست میآید. فیلمهای او جسارت بسیار زیادی داشتند و گویی او از زمان خود جلوتر بود و بیپروا فیلم میساخت.»
فاضلی سپس با اشاره به شیوهی فعالیت این مستندساز گفت: «او هرگز از مراکز دولتی برای ساخت فیلم کمکی دریافت نکرد و متکی به هزینهی شخصی خودش بود. تقریباً هیچیک از فیلمهای او را نمیتوان در شرایط امروز کارگردانی کرد. او موقعیتها و لحظات را شکار میکرد و در این راه، از زندگی خود مایه میگذاشت.»
وی همچنین گفت: «مهران زینتبخش فرصتهای مناسبی برای کسب درآمد از طریق سینما پیش روی خود داشت اما او فردی بیاعتنا به پول و منابع اقتصادی بود و برای دل خود فیلم میساخت.»
این منتقد سینما در ادامه با اشاره به علاقهی مهران زینتبخش به شهر زادگاهش، تهران گفت: «او یک فیلمساز تهرانی و عاشق این شهر بود. او در ماههای پایانی عمر خود که دور از تهران زندگی کرد، بسیار دلتنگ این شهر بود. فیلمهای او فقط دربارهی خیابانها و مکانهای تهران نبود، بلکه به آدمهای حاضر در این شهر میپرداخت.»
وی همچین گفت: «در یکسال اخیر هر زمان از خیابانی عبور کردهام که در آن با او خاطرهای داشتم، بیاختیار اندوهگین شدم. او فردی تنها بود و این تنهایی متاسفانه معضلی است که گریبان بسیاری از اندیشمندان ما را گرفته است.»
فاضلی سپس در ادامه گفت: «جهانِ فکری او از نزدیکان، خانواده و همصنفاناش جلوتر بود. او یک دوست، یار و همدم داشت که «تاریخ» بود؛ و بدون شک، تاریخ با گذشت هر سال و هر روز، قدر فیلمهای او را بیشتر خواهد دانست.»
فاضلی همچنین با اشاره به جایگاه زینتبخش در سینمای مستند گفت: «عرضِ زندگی زینتبخش از طولِ زندگی او بسیار بیشتر بود و ممکن است حتی برخی افراد در طول صدسال عمر خود هم نتوانند به چنین موقعیتی برسند.»
وی در بخش پایانی صحبتهای خود گفت: «خانوادهی مهران از او بسیار حمایت کردند و خوشبختانه او در طول عمر نسبتاً کوتاه خود زندگی بسیار خوبی را تجربه کرد.»
فیلمی که از دل آرشیو شخصی بیرون آمد
بخش بعدی این مراسم یادبود، نمایش واپسین ساختهی امید نجوان، منتقد سینما و فیلمساز بود. این فیلم که «به یاد مهران زینتبخش» نامگذاری شده، یک مستند کوتاه، شامل عکسها، تصویرها و گفتوگوهای منتشر نشدهای با این فیلمسازِ درگذشته است.
امید نجوان در صحبتهای پس از نمایش فیلم خود گفت: «من علاقهای به سخنرانی ندارم و خوشبختانه نمایش این فیلم، کار من را سادهتر کرد.»
وی گفت: «ساخت این فیلم در برنامهی کاری من نبود و بهصورت اتفاقی شکل گرفت. سال گذشته وقتی در زمان برگزاری «جشنوارهی سینما حقیقت» هیچ یادی از مهران نشد، خیلی غمگین و ناراحت شدم. یک روز خیلی اتفاقی متوجه شدم در آرشیو شخصی خودم تعدادی فیلم و عکسِ دیدهنشده از مهران دارم و این مرا به فکر انداخت تا با استفاده از آنها یک فیلم بسازم و در زمان نخستین سالگرد درگذشت او آن را منتشر کنم.»
نجوان سپس گفت: «من این فیلم را به گونهای ساختم که لازم نباشد دربارهی آن توضیح دهم؛ و هر توضیحی که لازم بود تا دربارهی انگیزه و دلیل ساخته شدن آن گفته شود را در فیلم ارائه کردهام.»
وی همچنین گفت: «این مستند با امکاناتی بسیار محدود و در زمانی بسیار کوتاه ساخته و آماده نمایش شد. به همین خاطر امیدوارم ضعفهای آن را بر من ببخشید.»
مهران زینتبخش، قلب تپندهای برای جامعه داشت
سخنران بعدی این مراسم یادبود، امیر فرضاللهی، منتقد و روزنامهنگار حوزهی سینما بود. او در بخشی از صحبتهای خود گفت: «من حدود پانزده سال با مهران عزیز رفاقت داشتم و به دلیل همراهی با او میدانم او چه فیلمهایی را نتوانست بسازد.»
فرضاللهی همچنین گفت: «زینتبخش، جسارت درونی زیادی داشت و با وجود اینکه از نظر خانوادگی در شرایط مالی مناسبی قرار داشت، از درون روشن بود و تا آخرین لحظه، زیستِ کودکِ درون خود را روشن نگه داشت.»
وی در ادامه گفت: «دغدغهمندی نسبت به کندوکاو در روح و اعماق تاریخ، زینتبخش را از پای انداخت. او ایدههای بکر زیادی داشت که امکان ساخت و کارگردانی آنها برایش فراهم نشد.»
فرضاللهی سپس با اشاره به ساخته شدن مستند «شهرزاد» توسط مهران زینتبخش گفت: «تا آخرین زمانی که به یاد دارم، زینتبخش به زندگی خانم شهرزاد، این زخمخوردهی سینمای ایران رسیدگی میکرد. ای کاش همهی ما از او یاد بگیریم با وجود زندگی در شرایط رفاه، قلب تپندهای برای جامعه داشته باشیم و همچون آینه، دردهای آن را بازتاب دهیم.»
هنرمند به مثابه یک انسان
آخرین سخنران این مراسم یادبود، لیلا زینتبخش، خواهر زندهیاد مهران زینتبخش بود. وی ضمن قدردانی از حضور حاضران در این مراسم گفت: «مهران، عاشق سینما و فیلمسازی بود و با وجود مخالفت خانواده، از دوران نوجوانی این مسیر را انتخاب کرد. او با این کار میخواست داستان زندگی هنرمندان طردشده از جامعه را روایت کند و در این کار موفق هم بود.»
وی در ادامه گفت: «مهران برای ساخت فیلم، منتظر تامین هزینه از منابع دولتی نبود؛ و آثارش را با هزینهی شخصی تولید میکرد. به همین خاطر بسیاری از فیلمهایش که او آنها را فرزندان خود میدانست اجازهی پخش نداشتند و این مساله او را سرخورده و افسرده کرده بود.»
