تاریخ تولد ساموئل خاچیکیان؛ از شایعه تا واقعیت

در سال‌های اخیر اگر نام ساموئل خاچیکیان را در اینترنت جست‌وجو کرده باشید احتمالاً به نوشته‌ای در دانشنامه‌ی آزاد یا همان ویکی‌پدیا برخورد کرده‌اید که به نوعی جمع‌آوری اطلاعات پراکنده‌ای است که از این کارگردان ارمنی‌تبارِ متولد ایران در اختیار داشته و داریم. فیلم‌سازی از نسل نخستِ کارگردان‌های تاریخ سینمای ایران که به دلیل تاثیرگذاری عمیق بر وجوه محتوایی و تکنیکی سینمای پلیسی و جنایی، همواره از او به «استاد دلهره» یا «آلفرد هیچکاک سینمای ایران» یاد شده است.

در صفحه‌ی ویکی‌پدیای زنده‌یاد خاچیکیان درباره‌ی اطلاعات شخصی ایشان می‌خوانیم که او روز بیست و نهم مهر 1302 در تبریز به دنیا آمده و در سی‌ام مهر 1380 چشم بر جهان بسته است. به تعبیری دیگر با هفتاد و هشت سال فاصله و تنها یک روز اختلاف با زادروز او.

اما تصویری که از کپی شناسنامه‌ی این فیلم‌ساز برجسته وجود دارد نشان می‌دهد ساموئل خاچیکیان (با نام کامل: سموئیل خاچیکیان‌فرد) برخلاف این ادعا، نه در بیست و نهم مهر 1302 که در روز شانزدهم فروردین (حَمَل) همین سال به دنیا آمده است.

چند سال پیش زمانی که در حال تکمیل پژوهش و تحقیق درباره‌ی مستند ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو بودم، یک روز که به منزل زنده‌یاد حسن شریفی (دوست، همکار قدیمی، مدیر تهیه و دستیار فیلم‌بردار اغلب فیلم‌های زنده‌یاد خاچیکیان) رفته بودم، با تصویری از شناسنامه‌ی آقای خاچیکیان مواجه شدم که برای خودم نه تنها جالب که حیرت‌انگیز بود. اول از این زاویه که یک سند بی‌نظیر از نام کامل و شناسنامه‌ای زنده‌یاد خاچیکیان به شمار می‌رفت؛ و دیگر این که برخلاف اطلاعات موجود در صفحه‌های مجازی، روز شانزدهم فروردین به عنوان تاریخ تولد ایشان قید شده بود!

جالب این که وقتی در حال تدوین و آماده‌سازی نسخه‌ی اولیه‌ی این فیلم بودم، آقای ادوین خاچیکیان (فرزند زنده‌یاد خاچیکیان) هم در صفحه‌ی شخصی خود (در اینستاگرام) تصویری از دستخط پدر را به اشتراک گذاشت که استاد در آن نوشته بود در روز چهاردهم اسفند 1302 به دنیا آمده است. تاریخی که شاید بتوان گفت نزدیک‌ترین زمان به تاریخ ثبت شده در شناسنامه‌ی ایشان به شمار می‌آید.

نکته این‌جاست که متاسفانه در سال‌های ابتداییِ صدور شناسنامه، دقت و اصرار چندانی برای ثبت دقیق تاریخ تولد افراد وجود نداشته و مسئولانِ وقت، تنها به اظهار شفاهی یا روایت فرد مراجعه‌کننده بسنده می‌کرده‌اند. به همین خاطر اگر در این‌باره از کسانی که در حال حاضر بیش از هفت یا هشت دهه از عمر خود را پشت سر گذاشته‌اند پرس‌وجو کنید به شما خواهند گفت تاریخ تولد بسیاری‌شان، طبق سلیقه‌، تمایل یا حتی بر اساس حافظه‌ یا خواست والدین‌شان به زمان و مناسبتی غیر از تاریخ دقیق تولد آن‌ها منتقل شده. تاریخ تولد دقیق آقای خاچیکیان هم بی‌شک یکی از موارد همین نقیصه است.

همان زمان در تماس با ادوین عزیز متوجه شدم خانواده‌ی زنده‌یاد خاچیکیان بر مبنای دستخط موجود، جشن تولد استاد را هر سال در میانه‌ی زمستان برگزار می‌کرده‌اند اما در نهایت به دلیل اطلاعات ثبت شده در شناسنامه‌ی ایشان (که به‌هرحال یک سند تایید شده و رسمی است) تصمیم گرفتم تاریخ موجود در شناسنامه را ملاک قرار دهم و از شانزدهم فروردین 1302 برای اشاره به تاریخ زادروز ایشان استفاده کنم که به‌هرحال زمان مستدل و مستندتری است.

باید اعتراف کنم وقتی مستند مورد بحث به نمایش درآمد با خودم فکر می‌کردم همکاران عزیزم (در رسانه‌ها و از جمله در انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران و هم‌چنین انجمن‌ صنفی کارگردانان سینمای مستند دست‌کم به احترام اعتبار و جایگاه بلند ساموئل خاچیکان در تاریخ سینمای ایران، با دقت بیش‌تری به تماشای این فیلم بنشینند اما می‌توان گفت معدود واکنش‌هایی که اکران این فیلم در گروه هنر و تجربه و پس از آن داشت متاسفانه کاملاً برخلاف این نکته و در حقیقت ناامیدکننده بود.

اینک که سندهای موجود درباره‌ی تاریخ دقیق تولد زنده‌یاد ساموئل خاچیکیان به صورت عمومی منتشر شده امیدوارم کاربران و دست‌اندرکاران ویکی‌پدیا همت کنند و با برطرف کردن فقط یکی از نقص‌های این دانشنامه‌ی آزاد، زمینه‌ی اعتماد بیش‌تری را برای علاقه‌مندان و کاربران این وب‌سایت فراهم کنند.